Anne Çocuk Bilgisi

Sağlık, Magazin ve Haber Portalı

Çocuklarda dürtüsellik nedir? Nasıl tedavi edilir?

Dürtüselliği temelinde nöro-genetik, biyolojik ve çevresel faktörler etkilidir. Beynimizin Frontal Korteks ve Amigdala bölgesindeki bozukluk, biyokimyasallardaki (Adrenalin, Dopamin vb.) değişkenler dürtüsel karar vermemizde etkili oluyor. Çocuğun iletişim yetersizliği, duygu-durum bozukluğu; duygularını ifade etme veya kontrol etmedeki eksiklik; yanlış davranışların doğru yönlendirilememesi sonucu dürtü kontrol bozukluğu için tetikleyici görev görmesi gibi birçok nedeni sayabiliriz. 

Dürtüsellik erkeklerde kadınlara oranla daha fazla görülmektedir. Genellikle DEHB tablosu ile birlikte görülebileceği gibi ayrı vaka tablosu olarak da karşımıza çıkmaktadır.

Dürtü kontrol bozukluğu nedir? Nasıl anlaşılır?

Beynimizin dürtü kontrol merkezinde yaşanan bozukluk ve nöro-kimyasallarımızdaki değişkenler bizim davranışlarımızı kontrol etmemizi etkilediği gibi dürtüsel davranış şekilleri sergilememize zemin hazırlar. 

Dürtülerimizi kontrol etmekte zorlanmamızın çevresel faktörleri arasında çocuğa doğru koymadığımız sınırlar; yanlış geliştirdiğimiz tutum ve davranışlar dürtüselliğin tetikleyicisi olabilmektedir. Ödül ve Ceza kullanımındaki hatalar veya tutarsızlıklar, tepkiselliği ve davranış problemlerini artırır. 

Dürtüsellik genellikle çocukluk çağında ortaya çıkmaktadır ve ergenlik döneminde pik noktasına ulaşarak kontrol edilemez bir sorun yumağı olarak karşımıza çıkıyor. 

Dürtüsellik genellikle DEHB (Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu) ile karşımıza çıkabileceği gibi farklı tablolar içinde de gözlemleyebiliyoruz.

Dürtüselliği olan çocuğun tipik özellikleri:

  • Sabırsızdırlar. Konuşurken sözün bitmesini beklemez hemen sözü keserler. 
  • Erteleme davranışında bulunamazlar. 
  • Dikkat ve odaklanma gerektiren çalışmalardan çabuk sıkılır, dikkati dağılır. Kıpır kıpırdırlar.
  • Sakardırlar. Bedenlerini sürekli bir yerlere vurabilirler.
  • Sosyal uyum sorunu yaşarlar. Kurallara uymak istemezler.
  • İletişim problemi çekerler. Ortama uygun davranmada yetersizdirler. İçlerinden geldiği gibi davranmak ister.
  • Bir davranışı yaparken sonucu düşünmezler. Tehlikeyi yok sayarlar. Tahrik edici ve zarar verici davranışlara direnemez. Tehlikeyi küçümser.
  • Davranışı gerçekleştirmeden önce duygu durumları inişli çıkışlıdır. (Gergin/stresli vb.)
  • Davranışı gerçekleştirdikten sonra rahatlama ile birlikte suçluluk ve pişmanlık hisseder.
  • Kullanılan keyif verici maddeler, alkol ve kafein içerikli maddeler dürtü kontrolünü zorlaştırır.
  • Zevk ve heyecan arayışı içindedir. 
  • Sonucu tehlikeli yada yanlış olsa bile risk almayı sever. 

Ne yapılmalıdır?

Gününüzü programlamalısınız

 Çocuğunuzla gideceğiniz yer hakkında mutlaka konuşun. Orada nasıl davranmalı? Neden orada olmanız gerektiğini hakkında detaylara değinerek bilgi paylaşımında bulunun ve bir anlaşma yapın. Anlaşmaya uymaması durumda onu nasıl sakinleştireceğinizi yada ikna edebileceğinizi gitmeden önce çocuğunuzla belirleyin. Böylece çocuğunuza bir sorun karşısında nasıl çözüm bulması gerektiği konusunda farkındalık yaratmış olacaksınız.

Duygularına eşlik edin 

Çocuğun duygularını anlamasını, tanımasını ve ayırt etmesini sağlamalısınız. Yaşanan olay karşısında çocuğu kınayıcı, küçümseyen cümleler kurmaktan vazgeçip; duygu içerikli cümleler kurun. “Seni anlıyorum. Arkadaşların seni oyuna çağırmadığı için üzgünsün.” Yaşadığı olayı sizinle paylaşmasına teşvik etmeye çalışın.

Çocuğunuza süre ve sınır kavramlarını öğretin

Zamanın önemini anlaması için oyunlarda kum saati veya kronometre kullanın. Yapmış olduğunuz günlük etkinliklerde zaman planlamasını mutlaka yapmaya çalışın.  

Özellikle destekleyici sınırlar koyun. Montunu giymek istemeyen bir çocuğa “ Montunu ne kadar hızlı giydiğini göstermek ister misin? Parkta oynayacağımız oyunlar için çok heyecanlıyım…” gibi teşvik edici cümleler kurmanız faydalı olacaktır.

Duygularını kontrol etmeyi öğretin

Çok sinirlendiğinde veya kızgın olduğunda elinde bir balon varmış gibi onu şişirmesini isteyin. Nefes egzersizleri çocuğun sakinleşmesini ve odak noktasının değiştirip , kontrol etme becerisini güçlendirir. Sakinleşme ve gevşeme egzersizleri kişiye göre bir uzman tarafından belirlenmesi yararlı olacaktır. 

Çocuğunuzda farklı problemler gözlemliyor ve ne yapacağınızı bilemiyorsanız mutlaka psikiyatri uzmanından destek almalısınız.

Dürtüsellik ve ona eşlik eden durumlar varsa tedavi şekilleri de farklılık gösterecektir. İlaç desteği, bilişsel terapi, anne-baba eğitimini içine alan yapılandırılmış bir çalışma oldukça başarıl ı olacaktır. 

Evde ve okulda nasıl davranılmalı?

Öncelikle dürtüsel çocukları bir sorun olarak görmemek ve onlara böyle yaklaşmamak gerekir. Erken müdahale en önemli etkenlerden biri; çünkü zaman geçtikçe durum ilerleyebilir ve ebeveyn çocuk ilişkisi de zarar görebilir.

Evde gözlemlediğiniz dürtüsel davranışları, bu davranışları tetikleyen etkenler olup olmadığını, belli zamanlarda bu davranışların daha da şiddetlenip şiddetlenmediğini not almanız faydalı olacaktır. Okulda da benzer davranışlar sergilenip sergilenmediği önemli bir konudur.

Aslında her çocuk hatalı ve yanlış davranışlarda bulunabilir. Fakat gerek çevreden gelen uyarılar ve cezalar, gerekse kendi edindikleri kötü tecrübeler sayesinde olaylardan ders çıkartarak hataları tekrarlamaz. Oysa dürtüselliği olan çocuklarda genellikle ceza ve ödül mekanizması işlevsel olmaz. Başlarına gelen üzücü veya kötü bir olaydan da ders çıkaramazlar. Kendileri ile konuştuğunuzda ise eylemin sonucunda olabilecekleri tahmin eder ve bu konuda sağlıklı yorumda bulunurlar. Ailenin sürekli konuşup nasihat etmesi, yanlışları konusunda çocuğu uyarması bir sonraki yanlışların oluşumunu engellemez. Bu yüzden dürtüselliği olan çocuk muhakeme ve yeniden riskli davranışı gösterip göstermeme düzeyine göre değerlendirilmeli ve buna uygun şekilde davranılmalıdır. Aile ve okulun bu konuda bilinçli olup çocuğa doğru şekilde yaklaşması çok önemlidir.

Kaynak:

Bircan TAVAS – Özel Eğitim Uzmanı

Dr. Nihal Özyedek – Uzman Psikolog, Aile Danışmanı ve Eğitim- Öğrenci Koçu